⏳ Fiiller ve Kipler: Zamanın Rengi

Koşmak bir fiildir: bir iş bildirir. Ama fiil, işin ne zaman yapıldığını da söyler! Koştu, koşuyor, koşacak: iş aynı, ama zaman değişti. Bunu fiilin sonundaki ekler yapar. Gel, koşmak fiiliyle zamanın renklerine bakalım.

İki geçmiş zaman var. Ada’nın koşmasını kendi gözümle gördüysem “koştu” derim: bu, görülen geçmiş zaman, eki -dı. Olayı sonradan birinden duyduysam “koşmuş” derim: bu, öğrenilen geçmiş zaman, eki -mış.

Ada şu anda parkta koşuyor. İş tam şimdi oluyor: koşuyor. Fiildeki -yor eki şimdiki zamanı gösterir.

Ada her gün koşar. Alışkanlıkları ve sürekli olan işleri geniş zamanla anlatırız: koşar, eki -r ya da -ar. Değişmeyen doğrular da geniş zamanla söylenir: Güneş doğudan doğar.

Yarın sabah Ada koşacak. İş henüz olmadı, daha sonra olacak: koşacak. -acak ya da -ecek eki gelecek zamanı gösterir.

Hepsini zaman çizgisine dizelim. Geçmişte: koştu (gördüm) ve koşmuş (duydum). Şimdi: koşuyor. Gelecekte: koşacak. Zamanın hepsine yayılan iş de var: her gün koşar. Bu beş kipe haber kipleri denir.

Dilek kipleri bir isteği ya da bir emri anlatır. Pandi “Koşayım!” diyor: kendi isteğini söylüyor, bu istek kipi. Pengu “Ada koşsun!” diyor: bir şeyin yapılmasını söylüyor, bu emir kipi.

Bir de gerekliliği ve dileği anlatan kipler var. Otobüs kaçıyor, Ada koşmalı: yapması gerekiyor, bu gereklilik kipi. Pengu ise “Keşke koşsam!” diye hayal ediyor: bu dilek-şart kipi. Eki -sa ya da -se.

Fiiller üç şey bildirir. İş fiili bir nesneyi etkiler: Ada güneşi çizdi, çünkü “neyi çizdi?” sorusunun cevabı var. Durum fiili nesne almaz ve değişim anlatmaz: bebek uyuyor. Oluş fiili kendiliğinden olan değişimi anlatır: yaprak sarardı. Fiile “onu?” diye sor: cevap varsa iş fiilidir.

Özet: haber kipleri olanı haber verir: koştu, koşmuş, koşuyor, koşar, koşacak. Dilek kipleri istek, emir, gereklilik ve dilek anlatır. Fiiller de iş, durum ya da oluş bildirir. Şimdi Dil Atölyesi’nde dene!