🚪 Fiilde Çatı: Özne mi Yaptı, Nesne mi Var?

Merhaba! İki cümleye bakalım: Kerem kapıyı açtı. ve Kapı açıldı. İkisinde de kapı açıldı. Ama birinde işi yapan belli, ötekinde belli değil. Fiilin bu farkına çatı diyoruz.

Etken fiilde işi yapan belli: Kerem kapıyı açtı. Kim açtı? Kerem, o özne. Neyi açtı? Kapıyı, o nesne. İşi yapandan nesneye giden ok, yüklemdir.

Edilgen fiilde işi yapan belli değil: Kapı açıldı. Kim açtı? Cevap yok. Ne açıldı? Kapı. Bu söze sözde özne denir. Yüklem de bir ek almıştır: aç-ıl-dı.

Etken cümleyi edilgene çevirelim. Bir: yapanı çıkar, Kerem gider. İki: nesne özne olur, kapıyı kapı olur. Üç: yükleme l ya da n eki gelir, açtı açıldı olur.

Şimdi sepetlere ayıralım! Her cümlede sor: kim yaptı? Sora yemeği pişirdi: yapan belli, etken. Yemek pişirildi: yapan yok, edilgen. Ağaçlar dikildi: edilgen. Jun haberi duydu: etken.

Şimdi nesneye bakalım. Fiile neyi? kimi? diye sorabiliyorsak fiil geçişlidir. Ada okudu: neyi okudu? Kitabı. Geçişli. Ada uyudu: neyi uyudu? Olmaz. Geçişsiz.

Peki edilgeni ne zaman kullanırız? Etkende ışık yapanın üstündedir. Edilgende ışık işin üstündedir. Yapan bilinmiyorsa ya da önemli değilse edilgen kullanırız.

Şimdi tersini yapalım. Mektup yazıldı. Kim yazdı? Yapanı biz seçeriz: Jun mektubu yazdı. Yapan geldi, nesne mektubu oldu, yüklemden ıl eki gitti. Cümle etken oldu.

Sınavda bu sorular çok çıkar. İpucu: önce kim yaptı? diye sor. Cevap cümlede yoksa ve yüklemde l ya da n eki varsa cümle edilgendir. Kitaplar raflara dizildi: kim dizdi? Cevap yok. Edilgen!

Özet: etken fiilde işi yapan belli, edilgen fiilde belli değil. Edilgende nesne özne olur, yükleme l ya da n eki gelir. Geçişli fiile neyi, kimi diye sorulur, geçişsiz fiile sorulmaz. Şimdi Cümle Röntgeni’nde dene!