🛷 Kuvveti Ölçmek ve Sürtünme

Merhaba! Bir kutuyu buzda itince çok uzağa kayar, halıda hemen durur. Bugün kuvveti nasıl ölçeceğimizi ve kutuyu durduran sürtünmeyi öğreneceğiz.

Kuvvet, bir cismi itmek ya da çekmektir. Kuvvet bir cismi harekete geçirebilir, durdurabilir ya da hızını ve yönünü değiştirebilir. Peki kuvveti nasıl ölçeriz?

Kuvveti dinamometre ile ölçeriz. İçinde bir yay var. Kuvvet büyüdükçe yay daha çok uzar. Kuvvetin birimi newton, kısaca N. Burada her 1 N için yay 2 cm uzuyor: 1 N, 2 N, 3 N.

Kutu yerde kayarken yavaşlar ve durur. Bunun nedeni sürtünme kuvvetidir. Yüzeyler yakından düz görünmez, küçük çıkıntıları vardır ve birbirine takılır. Sürtünme kuvveti hareket yönüne zıt yöndedir.

Aynı arabayı aynı yükseklikten bırakalım. Buzda en uzağa gider, parkede daha kısa yolda durur, halıda en kısa yolda durur. Yüzey ne kadar pürüzlüyse sürtünme kuvveti o kadar büyük olur.

Sürtünmeyi dinamometreyle ölçebiliriz. Kutuyu sabit hızla çekerken çekme kuvveti, sürtünme kuvvetine eşittir. Buzda 1 N, parkede 3 N, halıda 5 N okuduk. Çekmek için daha çok kuvvet gerekiyorsa sürtünme de daha büyüktür.

Sürtünme çoğu zaman işimize yarar. Ayakkabı tabanı yere tutunur, kaymadan yürürüz. Fren balatası tekerleğe sürtünür ve bisikleti durdurur. Kalem de kâğıda sürtünerek iz bırakır.

Bazen sürtünme sorun çıkarır. Ayakkabı tabanı ve lastikler zamanla aşınır. Makinelerin birbirine sürtünen parçaları ısınır ve yıpranır. Kapı menteşesi de gıcırdar.

Sürtünmeyi azaltabiliriz. Sürtünen yerlere yağ sürülür. Kayarak değil, tekerlekle ilerlenir. Yüzey düzleştirilip parlatılır. Kızak ve kayak da bu yüzden kaygan yüzeyde kolayca ilerler.

Özet: kuvveti dinamometreyle ölçeriz, birimi newton. Sürtünme kuvveti hareketi yavaşlatır; yüzey ne kadar pürüzlüyse o kadar büyüktür. Yararı da var, zararı da. Şimdi Ay Gözlemevi’nde dene!